Gradovi Balkana, gradovi Evrope

Da li su moderni gradovi nastali prirodnim razvojem, ili kroz radikalne rezove koji su namerno brisali prošlost zarad novog identiteta?

Savremeni gradovi u kojima živimo nisu nastali slučajno niti spontanim, prirodnim širenjem. Oni su rezultat svesnih, često dramatičnih i korenitih arhitektonskih i ideoloških intervencija koje su se odigrale tokom prelomnog 19. veka. Bilo da je reč o zapadnoevropskim metropolama koje su rušile svoja stara utvrđenja da bi oslobodile prostor za prostrane bulevare, ili o balkanskim varošima koje su grozničavo uklanjale orijentalno, osmansko nasleđe, motiv je bio jedinstven: stvoriti novi prostorni poredak prilagođen građanskoj klasi i modernoj državi.

U kapitalnoj monografiji „Gradovi Balkana, gradovi Evrope“, tim vrhunskih stručnjaka sklanja u stranu romantičarske mitove o prošlosti. Autori donose epohalan, komparativni i multidisciplinarni priručnik koji detaljno osvetljava sudbonosne procese urbane istorije i objašnjava kako je urbana modernizacija 19. veka korenito definisala identitet savremenih gradova.

Ova prosvetljujuća studija hirurški precizno analizira i upoređuje dva velika prostora:

• Balkanska transformacija (Od kasabe do evropeizacije): Prelazak iz osmanske kasabe u moderni evropski grad podrazumevao je brutalne i planske rezove na terenu. To je značilo ispravljanje krivih i uskih uličica, rušenje starih čaršija, bazara i hanova, i postavljanje pravilnih, ortogonalnih mreža trgova, parkova i javnih palata.

• Zapadnoevropski rezovi: Haotične i zagušljive srednjovekovne četvrti ustupale su mesto higijenskim, otvorenim, osvetljenim i lakše kontrolisanim prostorima, menjajući iz korena svakodnevne navike stanovništva.

• Urbanizam kao političko oruđe: Kako su urbanistički planovi i arhitektura korišćeni za svesno oblikovanje nacionalnog identiteta, brisanje tragova bivših imperija i vizuelno dokazivanje pripadnosti modernoj evropskoj kulturi.

Autori ne žale za prošlošću niti slepo slave puki progres, već donose strogu naučnu sintezu i moćan analitički kompas za dešifrovanje prostora oko nas. Knjiga ubedljivo dokazuje da je upravo ovim velikim promenama strukturalno i vizuelno definisana sama ideja modernog grada koja i danas čini bazični deo našeg kolektivnog identiteta.