Vaskrs Države srpske – Stojan Novaković

Političko-istorijska studija o Prvom srpskom ustanku kao obnovi državne misli — Novaković o uzrocima, posledicama i evropskom značenju srpskog oslobođenja.

Postoje trenuci u istoriji kada narod ne ustaje samo protiv nepravde, nego iz dubokog pamćenja da je nekada imao državu, zakon, dostojanstvo i pravo na sopstveni poredak. Prvi srpski ustanak nije bio samo pobuna protiv nasilja, nego početak povratka jedne istorijske volje. Novaković upravo taj trenutak naziva vaskrsom: kada se iz potčinjenosti ponovo rađa državna misao.

Stojan Novaković u ovoj studiji pristupa Prvom srpskom ustanku sa mnogo šireg stanovišta od običnog opisivanja događaja. Ustanak se ne prikazuje samo kroz oružanu borbu, već kroz splet uzroka, posledica, međunarodnih okolnosti i unutrašnjih potreba jednog naroda koji je vekovima živeo pod tuđom vlašću. Zato Vaskrs Države srpske nije samo istorija ustanka, nego knjiga o obnovi političke svesti, državnosti i narodnog samopouzdanja.

Posebna vrednost Novakovićevog pristupa leži u tome što on srpsku istoriju ne zatvara u uski lokalni okvir. Događaji u Srbiji posmatraju se na balkanskoj, evropskoj i svetskoj pozornici, u vremenu velikih carstava, diplomatskih interesa, ratova, previranja i promena koje su oblikovale sudbinu malih naroda. Prvi srpski ustanak tako postaje deo mnogo veće slike: borbe za opstanak, političku artikulaciju i pravo naroda da iz stanja raje pređe u stanje državotvornog subjekta.

Novakovićev stil daje knjizi posebnu snagu. On piše kao istoričar koji traži uzroke i posledice, ali i kao pisac koji oseća dramu vremena. U njegovom prikazu ustanak nije samo niz datuma, već živi istorijski trenutak: narod pod pritiskom, vođe koje se uzdižu iz nužde, stari poredak koji puca, nova država koja se još ne vidi potpuno, ali se već rađa u borbi, odluci i žrtvi. Zato je ovo knjiga za čitaoce koji žele da Prvi srpski ustanak razumeju kao početak moderne srpske državnosti, a ne samo kao slavnu epizodu iz prošlosti.

„Vaskrs države nije samo povratak vlasti, nego povratak naroda u istoriju kao slobodnog političkog činioca. “